Vier jaar na Breiviks aanslagen

Het was een regenachtige dag, 22 juli 2011. We waren aan zee, in het zuiden van Noorwegen, en waren even binnen gegaan om droge kleren aan te doen. Rond kwart voor vier ’s namiddags hoorden we op de radio over de ontploffing in het centrale regeringsgebouw in Oslo. 

Zo’n drie kwartier later was ik live op de radio in België: het was toen reeds duidelijk dat het om een aanslag ging, met een bomauto. Op camerabeelden was gezien hoe iemand gekleed in een uniform van een veiligheidsagent het gebouw had verlaten, weggereden was met de wagen, vlak voor de ontploffing.

Wie zou achter de aanslag zitten? Misschien moslimterroristen, die wilden protesteren tegen de Noorse deelname in de NAVO-operatie in Afghanistan? De één na de andere expert kwam aan het woord op de radio, maar er was nog veel onduidelijkheid.

Wij probeerden zelf intussen in contact te komen met een vriend van ons die voor de eerste minister werkte. Gelukkig was hij niet op kantoor op het moment van de aanslag.

Ik bracht verslag uit in het radionieuws van 17u en maakte me klaar om met de auto naar Oslo te vertrekken, zo’n driehonderd kilometer verderop. Toen ik in de wagen zat kwam het nieuws binnen van een schietpartij op Utøya – een klein eilandje in één van de vele fjorden in de buurt van Oslo. Op Utøya was op dat ogenblik het jaarlijkse zomerkamp aan de gang van de jong-socialisten. Er waren meer dan 500 jongeren bijeen, vanover het hele land.

De verwarring was groot. Was er een verband tussen Oslo en Utøya? Wat was er daar precies aan het gebeuren? Hoeveel slachtoffers waren er? Via sporadische sms-sen konden enkele jongeren vanop het eiland laten weten dat ze nog in leven waren, maar dat het schieten nog door ging. Rond 18u  nam de dader zelf contact op met de politie, om te melden dat hij zich wou overgeven, maar het contact werd verbroken.

Waarom duurde het zo lang voordat de reddingsoperatie op gang kwam? Een boot van de politie wou niet opstarten. Intussen vaarden privé-personen met kleine motorbootjes naar het eiland om jongeren te redden. De politie zocht naar manschappen die zo’n crisissituatie te baas konden.

Pas om 18u30 kon de dader worden overmeesterd door de politie. Hij had een uur lang huisgehouden op Utøya en tientallen jongeren neergeschoten, op een koele en berekende manier. Hij had de jongeren die zich in het bos verschuilden achtervolgd en geschoten op zij die probeerden weg te zwemmen.

Op de autoradio hoorde ik oproepen om dringend bloed te komen geven en verslagen over crisistoestanden in de spoeddiensten van de ziekenhuizen. Toen ik een paar uur later aankwam in Oslo, was de Noorse hoofdstad merkwaardig leeg. Ik reed tussen de legertanks naar mijn hotel. Al wie niet in de hoofdstad moest zijn, werd buitengehouden en de inwoners hadden de raad gekregen om binnen te blijven.

In de eerste tv-toespraken en interviews laat op de avond konden de premier en minister van justitie bevestigen dat er één man achter zowel de aanslagen in Oslo en op Utøya stond. De dader was gevat en hij had wellicht alleen had gehandeld. Het was een Noor.

De volgende ochtend werd zijn naam over de hele wereld bekend: Anders Behring Breivik. Een extreem-rechtse computerspelfanaat, die jarenlang in stilte deze aanslagen op zijn eentje had voorbereid en ook een lang racistisch manifest had geschreven. Hij voelde zich verwant met allerlei extreem-rechtse bewegingen in Europa, maar had alleen gehandeld.

Een jaar later werd hij tot 21 jaar cel veroordeeld. Hij had 77 mensen gedood, 33 mensen verwond, en vele honderden Noorse levens voorgoed getekend.

IMG_0771
Resten van Breiviks bomauto in het nieuwe 22-julicentrum in Oslo

Nooit meer hetzelfde

Op 22 juli 2015, precies vier jaar na de aanslagen, gaat in Oslo een herdenkingscentrum open in het kapotgeblazen regeringsgebouw. Er zijn foto’s van alle 77 slachtoffers, videobeelden van bewakingscamera’s, en een tijdslijn die minuut voor minuut het verhaal vertelt van de noodlottige namiddag en avond. Er zijn ook citaten uit de rechtzaak en videogetuigenissen van overlevenden.

“Het doet natuurlijk nog pijn voor de slachtoffers en voor de hele maatschappij, maar het is tijd om het verhaal te vertellen wat er gebeurd is en tot denken aan te zetten,” vertelt de verantwoordelijke minister Jan Tore Sanner mij in een interview. “Het is de plicht van een maatschappij om kennis over te dragen en openheid te promoten.”

“Het is belangrijk om een plek te hebben waar men over de gebeurtenissen kan spreken en het feit dat dit herdenkingscentrum gevestigd is in het gebouw waar de aanslag plaatsvond, maakt het extra authentiek,” vindt Clifford Chanin van het 9/11-memorial in New York, die de Noorse regering heeft bijgestaan in het ontwerp van het Noorse herdenkingscentrum.
“22 juli” zal een keerpunt blijven in de Noorse na-oorloogse geschiedenis. Noorwegen is zijn onbekommerd veiligheidsgevoel kwijt. Maar de aanslagen hebben het Noorse volk ook dichter bij elkaar gebracht.
Geen Breivikmuseum
Breiviks valse politie-identificatie is te zien in het herdenkingcentrum
Breiviks valse politie-identificatie is te zien in het herdenkingcentrum

Ook de resten van de opgeblazen auto van Breivik zijn te zien in de tentoonstelling, net als zijn vervalste politiebadge en een zakdoek met een Noorse vlag. Vele Noren reageerden geprikkeld toen in de media bekend raakte dat die persoonlijke spullen van de terrorist ook werden tentoongesteld. “Ze maken er een Breivik-museum van en die aandacht verdient hij niet,” zo luidde de kritiek.

Maar de slachtoffers die het herdenkingscentrum de voorbije dagen als eersten mochten bezoeken, vinden de kritiek onterecht. “Het is een deel van de geschiedenis, dus die spullen horen hier thuis,” zegt Erik Kursetgjerde.
“Ik vind de tentoonstelling erg respectvol. Het gaat vooral over wat er op die dag gebeurde, en niet over de terrorist zelf.”

Kursetgjerde kon vier jaar geleden ontkomen aan het vuur van Breivik op Utøya. Hij vluchtte van de cafetaria naar het pomphuis en zag hoe Breivik daar vele van zijn kameraden ombracht. Daarna verstopte hij zich aan het water en zwom uiteindelijk voor zijn leven. Hij kreeg krampen, maar werd net op tijd opgepikt door een privé-bootje dat te hulp was gesneld.

De tijdslijn in het herdenkingscentrum roept de chaos weer op.
“Het was pijnlijk om te zien hoeveel schakels in de Noorse reddingsdiensten in gebreke bleven,” aldus Kursetgjerde. De reddingsdiensten hebben hier helaas nog niets uit geleerd.”
De foto’s zien van zijn kameraden vond echter hij het moeilijkste: het besef dat ze allemaal om het leven zijn gekomen, en hoeveel geluk hij heeft gehad.
“Je voelt je een beetje schuldig, maar voelt toch vooral respect voor de anderen die hun levens hebben gegeven.”
Utøya terugnemen

Op Utøya, op een open plek in het bos, is een grote ijzeren ring tussen de bomen gehangen met daarin de namen gegrift van de 69 mensen die op het eiland omkwamen. 

Begin augustus houden de jong-socialisten van AUF voor het eerst sinds 2011 weer hun traditionele zomerkamp op het eiland. De voorbije vier jaar hebben tientallen AUF-vrijwilligers het eiland met de hand opgeruimd. Erik Kursetgjerde vindt het belangrijk om terug te gaan.
“Utøya is al zeventig jaar het hart van de arbeidersbeweging. We laten onze traditie niet afbreken door deze lafaard (Breivik).”
Niet iedereen is gelukkig met AUF’s beslissing om het eiland terug in gebruik te nemen. Familieleden van enkele slachtoffers hadden de plek waar hun kinderen werden neergeschoten, liefst onaangeroerd gelaten. Er was dan ook hevig protest toen AUF de gebouwen waar zoveel jongeren werden neergeschoten, wou afbreken. Uiteindelijk is er een compromis gevonden: de oude gebouwen blijven grotendeels gespaard en er worden nieuwe gebouwen bijgebouwd, die ook als herdenkingscentrum zullen dienen.
Een selectie boeken over 22 juli 2011
Een selectie boeken over 22 juli 2011 in het herdenkingscentrum

“22 juli” verwerken is een proces dat nog vele jaren zal duren in de Noorse samenleving en waarover zeker nog vele boeken en blogs geschreven zullen worden. Maar met het nieuwe herdenkingscentrum in Oslo en de terugkeer naar Utøya zijn alweer twee belangrijke stappen gezet.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s